به گزارش افق امروز
به نقل از تسنیم، سال ۲۰۲۵ با مجموعهای از فرآیندهای سیاسی و دیپلماتیک درهمتنیده همراه بود که گفتمان داخلی و پیرامونی ارمنستان را دگرگون کرد. ایروان در طول سال به طور همزمان در چندین جهت فعال بود: امضای منشور مشارکت راهبردی با آمریکا، سند تعمیق همکاری با اتحادیه اروپا و حتی تصویب قانون آغاز فرآیند عضویت در اتحادیه اروپا در پارلمان این کشور.
در عین حال، این کشور عضویت خود را در اتحادیه اقتصادی اوراسیا (تحت رهبری روسیه) حفظ کرد و همچنان عضو پیمان امنیت جمعی (CSTO) باقی ماند، هرچند مشارکت خود در آن را به حالت تعلیق درآورده است.
گامهای غیرمنتظره اما بسیار مهمی در جهت عادیسازی روابط با جمهوری آذربایجان برداشته شد. این اقدامات با میانجیگری رئیسجمهور آمریکا صورت گرفت. روند عادیسازی روابط با ترکیه نیز ادامه یافت و در ۲۹ دسامبر، وزارت خارجه ارمنستان از تصمیم دو کشور برای تسهیل صدور ویزا برای دارندگان گذرنامههای دیپلماتیک و خدمت خبر داد؛ بهطوریکه از اول ژانویه ۲۰۲۶، این افراد میتوانند ویزای الکترونیکی رایگان دریافت کنند.
در این گزارش، مهمترین رویدادهای سیاست خارجی سال ۲۰۲۵ ارمنستان مرور شده و روبرت قوندیان و بوریس ناواساردیان، تحلیلگران سیاسی، پیامدهای آتی آن را بررسی میکنند.
امضای منشور مشارکت راهبردی با آمریکا
در ۱۴ ژانویه، منشور مشارکت راهبردی ارمنستان با آمریکا در واشنگتن امضا شد. این سند تعهد متقابل برای تقویت روابط، از جمله در حوزه دفاعی و امنیتی را تثبیت کرد. اگرچه این منشور توسط دولت دموکرات قبلی امضا شده بود، اما تحلیلگرانی که معتقد بودند این سند با تیم دونالد ترامپ نیز هماهنگ شده است، درست میگفتند؛ چرا که روند نزدیکی روابط در دولت جدید آمریکا نیز ادامه یافت.
در ۸ اوت، در پی مذاکرات دوجانبه در واشنگتن، طرفین ۳ یادداشت تفاهم امضا کردند:
۱. یادداشت تفاهم توسعه ظرفیتهای پروژه «چهارراه صلح»: آمریکا ضمن حمایت از این طرح، بر نقش ارمنستان به عنوان هاب حملونقل منطقهای و لزوم تأمین امنیت زیرساختها تأکید کرد.
۲. یادداشت تفاهم هوش مصنوعی و نیمههادیها: با هدف تعمیق همکاری در فناوریهای برتر.
۳. یادداشت تفاهم امنیت انرژی: با هدف حمایت از پایداری انرژی ارمنستان و توسعه انرژی هستهای غیرنظامی.
توافق «مسیر ترامپ»؛ جایگزین کریدور زنگه زور
در همان روز ۸ اوت، نشست صلح با میانجیگری رئیسجمهور آمریکا و حضور رهبران ارمنستان و جمهوری آذربایجان برگزار شد. پیمان صلحی که در ماه مارس توافق شده بود، سرانجام پاراف شد. طرفین همچنین بیانیهای را امضا کردند که این نشست را «پایهای محکم برای صلح» نامیدند.
مهمترین دستاورد، توافق بر سر رفع انسداد ارتباطات بود. طرفین بر سر مسیری که از خاک ارمنستان میگذرد و جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل میکند، به توافق رسیدند.
این موضوع سالها محل مناقشه بود؛ باکو خواستار «کریدور زنگه زور» بود و ایروان با منطق «کریدور» (که به معنای از دست دادن حاکمیت است) مخالفت میکرد. با میانجیگری دونالد ترامپ، توافق شد که جاده تحت حاکمیت ارمنستان باقی بماند، اما آمریکا به عنوان شریک تجاری در روند رفع انسداد مشارکت کند. این پروژه به نام رئیسجمهور آمریکا، «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) نام گرفت.
در اواخر اکتبر، رئیسجمهور آذربایجان لغو تمامی محدودیتهای ترانزیت کالا به ارمنستان را اعلام کرد. هماکنون گندم روسیه و قزاقستان از طریق خاک جمهوری آذربایجان وارد ارمنستان میشود. علاوه بر این، اولین معامله اقتصادی صورت گرفت و ارمنستان بنزین یوروی ۹۵ را از شرکت سوکار (SOCAR) وارد کرد.
تحلیل روبرت قوندیان: پنجره فرصتها و چالش راهآهن روسی
روبرت قوندیان، کارشناس سیاسی، معتقد است مداخله آمریکا ریسکها را کاهش میدهد و هزینه نقض توافق را برای باکو بالا میبرد.
وی میگوید: «ورود کالاها از طریق خاک جمهوری آذربایجان مثبتترین سیگنال است. با اینکه متن توافق صلح نهایی شده، اما هنوز توافق نهایی بر سر زیرساختها وجود ندارد، ولی اقدام باکو نشاندهنده جدیت در اجتناب از تنش است.»
وی میافزاید که فعلاً کالاها از طریق گرجستان میآیند زیرا باکو اصرار دارد ابتدا مکانیسمهای «مسیر ترامپ» اجرا شود و سپس مرزها باز شوند.
عامل «راهآهن قفقاز جنوبی»
چالش اصلی، شرکت «راهآهن قفقاز جنوبی» (زیرمجموعه راهآهن روسیه) است که طبق قرارداد سال ۲۰۰۸، مدیریت خطوط ریلی ارمنستان را تا ۳۰ سال بر عهده دارد. نیکول پاشینیان از روسیه خواسته است خطوط ریلی یراسخ-نخجوان و آخوریک-ترکیه را بازسازی کند.
تحلیلگران معتقدند دولت ارمنستان میخواهد به روسیه نشان دهد که این حداکثر چیزی است که مسکو میتواند به آن دست یابد و در پروژه «مسیر ترامپ» جایی ندارد. پروژه «مسیر ترامپ» (مسیر جدید ریلی) قرار است توسط یک شرکت ارمنی-آمریکایی یا پیمانکارِ با اختیاراتِ تفویض شده، از صفر ساخته شود و مدیریت آن بعداً تعیین شود. ساختوساز قرار است در نیمه دوم ۲۰۲۶ آغاز شود.
دیپلماسی «مسیر ۱.۵»
پس از نشست واشنگتن، گفتگوهای کارشناسی میان دو کشور آغاز شد. در ۲۱ اکتبر هیئت آذربایجانی به ایروان آمد که حضور «دیلارا افندیاوا» (فعال دخیل در محاصره لاچین) در آن، خشم افکار عمومی ارمنستان را برانگیخت. یک ماه بعد، گروه کارشناسی ارمنی تحت عنوان ابتکار «پل صلح» به باکو رفت.
این فرمت که «مسیر ۱.۵» نامیده میشود، شامل مقامات و کارشناسان نزدیک به دولت است که به حلوفصل مسائل کمک میکنند.
تحلیل بوریس ناواساردیان: گفتگوی مؤثر اما محدود
بوریس ناواساردیان، تحلیلگر سیاسی که در این سفر حضور داشت، میگوید: «این فرمت در شرایط فعلی مؤثرترین راه است. در باکو ما متوجه شدیم که بحثهای کارشناسی به گوش تصمیمگیرندگان میرسد. دستور کار شامل پیمان صلح، رفع انسداد، مسائل بشردوستانه (اسرا و مفقودین) و تجارت مرزی بود.»
وی افزود: «ما مسئله ارامنه بازداشت شده در باکو را مطرح کردیم و طرف آذربایجانی نیز پیگیر مفقودین جنگ اول قرهباغ بود. اگرچه هنوز زود است که از عادیسازی کامل صحبت کنیم، اما توسعه تعاملات عملی در حوزههای انسانی و اقتصادی میتواند به تدریج سطح خصومت متقابل را کاهش دهد.»