به گزارش افق امروز
به نقل از تسنیم، بر اساس منابع داخلی و تخصصی تاجیکستان، سالانه بیش از ۹ میلیون تن پسماند جامد شهری در این کشور تولید میشود که از این میزان، حدود ۳۲۲ هزار تن را زبالههای پلاستیکی تشکیل میدهند. ویژگی کلیدی زبالههای پلاستیکی، مقاومت شدید آنها در برابر تجزیه است؛ این مواد میتوانند برای دههها یا حتی قرنها در محیط طبیعی باقی مانده و در خاک و منابع آبی انباشته شوند.
با این حال، برآوردها از مجموع تولید زباله بسته به منبع آماری متفاوت است و سازمانهای بینالمللی ارقام محافظهکارانهتری ارائه میدهند. برای مثال، برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد (UNEP) گزارش میدهد که سالانه حدود دو میلیون تن زباله شهری به صورت رسمی در تاجیکستان جمعآوری میشود.
این اختلاف آماری احتمالاً ناشی از تفاوت در روشهای حسابداری است. آمارهای ملی معمولاً زبالههای موجود در محلهای تخلیه غیرمجاز و بخش غیررسمی را نیز شامل میشوند، در حالی که برآوردهای بینالمللی اغلب بر زبالههایی که به صورت رسمی جمعآوری و ثبت شدهاند، تکیه دارند. با این وجود، حتی محافظهکارانهترین آمارها نیز بار زیستمحیطی سنگینی را که بر سیستم مدیریت پسماند تاجیکستان تحمیل میشود، برجسته میکنند.
رتبه نگرانکننده در ردهبندی جهانی
انباشت زباله و ظرفیت محدود بازیافت در ارزیابیهای جهانی نیز منعکس شده است. بر اساس گزارشهای داخلی که به «شاخص سوءمدیریت پسماند ۲۰۲۴» (MWI) استناد میکنند، ۸۷.۱ درصد از زبالههای تاجیکستان یا از طریق سیستمهای سازمانیافته جمعآوری نمیشوند و یا برخلاف استانداردهای زیستمحیطی دفع می شوند. این آمار، تاجیکستان را در زمره کشورهایی با آسیبپذیرترین سیستمهای مدیریت پسماند قرار میدهد.
در عمل، این بدان معناست که زبالهها اغلب در مکانهای غیرمجاز تخلیه، به صورت روباز سوزانده و یا در محیط پراکنده میشوند. این اقدامات فشار زیادی بر خاک، منابع آب و کیفیت هوا وارد کرده و خطرات بلندمدتی برای سلامت عمومی ایجاد میکند. این بحران در میانه وضعیت اضطراری جهانی زبالههای پلاستیکی رخ میدهد. حتی در کشورهایی با سیستمهای بازیافت پیشرفته، سهم پلاستیک بازیافتشده پایین است. محیطزیست سازمان ملل متحد تخمین میزند که تنها حدود ۹ درصد از کل پلاستیک تولید شده در جهان بازیافت شده و مابقی در محیطزیست باقی مانده است.
شکاف منطقهای: کلانشهرها در مقابل مناطق روستایی
آمارهای داخلی تاجیکستان، کشور را بر اساس تولید زباله به سه گروه تقسیم میکنند:
۱. گروه «کلان»: شامل بزرگترین شهرها و مناطق مجاور (مانند دوشنبه و خجند) با جمعیت تقریبی ۴.۲ میلیون نفر. میانگین تولید زباله روزانه در اینجا ۱.۰۱۳ کیلوگرم به ازای هر نفر است که منجر به تولید حدود ۱۴۸ هزار تن زباله پلاستیکی در سال میشود.
۲. گروه «متوسط»: شامل ۱۰ شهر متوسط (مانند باختر، کولاب، کانبادام) با جمعیت ۱.۹۹ میلیون نفر. سرانه تولید زباله روزانه ۰.۹۰۲ کیلوگرم و سهم پلاستیک سالانه حدود ۶۲ هزار تن است.
۳. مناطق روستایی: با بیش از ۴ میلیون ساکن، میانگین تولید زباله ۰.۷۹ کیلوگرم در روز است. اگرچه سهم پلاستیک در اینجا دقیق نیست، اما تخمین زده میشود سالانه ۱۰۰ هزار تن زباله پلاستیکی تولید شود.
در همین سکونتگاههای کوچک است که زیرساختهای مدیریت پسماند بیشترین کاستی را دارد. در حالی که شهرها دارای خدمات شهری پایه و محلهای دفن زباله هستند، بسیاری از مناطق روستایی حتی فاقد ظروف جمعآوری زباله میباشند. در نتیجه، زبالهها اغلب در درهها و رودخانهها رها شده یا در حیاط خانهها سوزانده میشوند؛ این یعنی بخش بزرگی از آن در آمارهای رسمی ثبت نمیشود.
سرنوشت پلاستیکها: دفن، اتلاف و سهم ناچیز بازیافت
بیشتر زبالههای پلاستیکی در تاجیکستان یا دفن میشوند و یا در محلهای انباشت زباله رها می شوند. تخمینها نشان میدهد که تنها حدود ۲.۶ درصد (تقریباً ۸۵۰۰ تن در سال) بازیافت میشود. حدود ۲۶۷ هزار تن (۸۳ درصد کل) به محلهای دفن منتقل شده و پردازشنشده باقی میماند. حدود ۴۶ هزار تن دیگر نیز در حین حملونقل از بین میرود، از کانتینرها بیرون میریزد یا توسط کامیونهای جمعآوری در محلهای غیررسمی رها میشود.
این بدان معناست که از بیش از ۳۲۰ هزار تن پلاستیک دور ریخته شده در سال، تنها بخش ناچیزی به چرخه اقتصادی بازمیگردد. کارشناسان محیطزیست هشدار میدهند که اقدام فوری ضروری است. پیشنهادها شامل ممنوعیت تولید و واردات پلاستیکهای یکبار مصرف مانند ظروف و بستهبندیهای زیر ۱۵ میکرون است که بازیافت آنها تقریباً غیرممکن است.
وضعیت بازیافت و نشانههای پیشرفت
با وجود تعهدات رسمی به اصول سبز، تاجیکستان هنوز فاقد یک صنعت بازیافت قوی است. در حال حاضر، تنها ۴۲ شرکت کوچک به پردازش زبالههای پلاستیکی، کاغذی و فلزی مشغول هستند. تا سال ۲۰۲۴، تنها ۱۹ شرکت به بازیافت پلاستیک اختصاص داشتند که برای مدیریت حجم ملی زباله کافی نیست. تفکیک سیستماتیک زباله وجود ندارد و پلاستیکها معمولاً با زبالههای آلی مخلوط میشوند که تفکیک را دشوار میکند.
با این حال، دادههای اخیر روندهای امیدوارکنندهای را نشان میدهند. بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳، تولید کالا از پلاستیک بازیافتی به طور قابلتوجهی افزایش یافته است:
– پروفیلهای پلاستیکی ساختمانی: رشد ۲۵۰ درصدی (۱۹،۳۰۰ تن)
– محصولات در و پنجره: رشد ۲۰۰ درصدی
– لولههای پلاستیکی: رشد ۱۳۲ درصدی
مدیریت پسماند همچنین توجه سیاسی را به خود جلب کرده است. در نوامبر ۲۰۲۴، دوشنبه میزبان سمیناری بینالمللی درباره زبالههای پلاستیکی در مناطق کوهستانی بود که در آن مقامات تاجیک استراتژیهایی برای کاهش مصرف پلاستیک و جذب سرمایهگذاری در بازیافت ارائه کردند.
با وجود این تحولات مثبت، چالش همچنان جدی است. زبالههای پلاستیکی نه تنها توسط مصرف داخلی بلکه با واردات نیز تشدید میشود. این امر ضرورت فوری گذار به یک «اقتصاد چرخشی پلاستیک» را برجسته میکند؛ اقتصادی که بازیافت را گسترش دهد، استفاده مجدد را ترویج کند و اقلام یکبار مصرف غیرضروری را کاهش دهد.