به گزارش افق امروز
به نقل از ایرنا ذخیره‌گاه‌های زیستکره را می‌توان نمونه‌ای از همزیستی انسان و طبیعت دانست، مناطقی ارزشمند که حفاظت از تنوع زیستی، صیانت از اکوسیستم‌ها و توسعه پایدار جوامع محلی را در کنار یکدیگر دنبال می‌کنند، این مناطق نه‌تنها پناهگاهی برای گونه‌های گیاهی و جانوری و زیست‌بوم‌های طبیعی هستند، بلکه بستری برای پژوهش‌های علمی، آموزش محیط‌زیستی و آزمودن الگوهای سازگار با طبیعت به شمار می‌روند.
در شرایطی که تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها و کاهش تنوع زیستی به تهدیدهایی جدی برای حیات زمین تبدیل شده‌اند، ذخیره‌گاه‌های زیستکره اهمیت بیشتری یافته‌اند، مناطقی که نشان می‌دهند حفاظت از طبیعت و تأمین معیشت و رفاه جوامع انسانی می‌توانند در مسیری مشترک قرار گیرند.
تاریخچه روز جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره
سوم نوامبر برابر با ۱۲ آبان، از سوی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) به عنوان روز جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره نام‌گذاری شده است.
این مناسبت در چهل‌ویکمین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو در سال ۲۰۲۱ به تصویب رسید و نخستین‌بار در سوم نوامبر ۲۰۲۲ (۱۲ آبان ۱۴۰۱) در سراسر جهان گرامی داشته شد، انتخاب این روز هم‌زمان با پنجاهمین سالگرد آغاز برنامه انسان و زیستکره یونسکو (MAB) صورت گرفت، برنامه‌ای که در سال ۱۹۷۱ با هدف تقویت رابطه متوازن میان انسان و محیط‌زیست و پیوند دادن پژوهش‌های علمی با حفاظت از طبیعت و توسعه پایدار راه‌اندازی شد.
ذخیره‌گاه‌های زیستکره در چارچوب این برنامه شکل گرفتند و نخستین مناطق در سال ۱۹۷۶ به شبکه جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره پیوستند. این مناطق بر اساس سه کارکرد اصلی تعریف می‌شوند:
– حفاظت؛ صیانت از تنوع زیستی، منابع ژنتیکی، اکوسیستم‌ها و میراث طبیعی و فرهنگی.
– توسعه پایدار: فراهم کردن زمینه فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی سازگار با محیط‌زیست و بهبود معیشت جوامع محلی.
– پشتیبانی علمی و آموزشی: انجام پژوهش، پایش تغییرات محیطی، آموزش و تبادل دانش و تجربه.
از ویژگی‌های مهم این ذخیره‌گاه‌ها، تقسیم‌بندی آنها به سه پهنه اصلی شامل محدوده مرکزی با حفاظت بیشتر، منطقه حائل برای فعالیت‌های سازگار با محیط‌زیست و محدوده گذار برای استقرار جوامع انسانی و فعالیت‌های توسعه‌ای پایدار است.
هدف از نام‌گذاری این روز، افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت ذخیره‌گاه‌های زیستکره، معرفی تجربه‌های موفق حفاظت از طبیعت و تأکید بر ضرورت مشارکت جوامع محلی در مدیریت پایدار سرزمین است، چرا که آینده حفاظت از محیط‌زیست تنها با محدود کردن فعالیت‌های انسانی محقق نمی‌شود، بلکه به ایجاد تعادل میان نیازهای انسان و ظرفیت‌های طبیعت وابسته است.
به گزارش روابط عمومی سازمان حفاظت محیط زیست، سوم نوامبر، روز جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره، یادآور پیمان دیرینه‌ای است میان انسان و زمین؛ پیمانی که در ژرفای آن، تنوع زیستی، رگ‌های تپنده حیات و جوامع محلی، نگهبانان راستین بوم‌سازگان‌ها هستند. امروز جهان در پهنه‌ای فراتر از هفت و نیم میلیون کیلومتر مربع، تجارب زیستن در هماهنگی با طبیعت را ارج می‌نهد، آزمایشگاه‌های زنده‌ای که نشان می‌دهند توسعه پایدار نه یک آرمان دوردست، بلکه قابلیتی برخاسته از خرد بومی و پیوند عمیق نسل‌ها با خاک و آب است.
سرزمین پهناور ایران با پیشینه‌ای درخشان در این عرصه، میزبان ۱۴ ذخیره‌گاه زیستکره است که هر یک گنجینه‌ای بی‌بدیل از موهبت‌های الهی را در خود جای داده‌اند. این ذخیره‌گاه‌های چهارده‌گانه عبارتند از: ذخیره‌گاه زیستکره ارسباران در دامنه های سرسبز شمال غرب، ذخیره‌گاه زیستکره ارژن و پریشان در پهنه زیبای زاگرس جنوبی، ذخیره‌گاه زیستکره گنو با پویایی اقلیمی وتنوع ارتفاعی خاص خود در جنوب کشور، ذخیره‌گاه زیستکره گلستان به عنوان نگین هیرکانی شمال، ذخیره‌گاه زیستکره حرا با جنگل‌های شگفت‌انگیز دریایی در خلیج فارس، ذخیره‌گاه زیستکره کویر شگفت‌انگیز و پر رمز و راز، ذخیره‌گاه زیستکره دریاچه ارومیه، چشم زیبای گربه ایران، ذخیره‌گاه زیستکره میانکاله در کنار کرانه‌های نیلگون خزر، ذخیره‌گاه زیستکره توران به عنوان زادگاه و پناهگاه یوزپلنگ آسیایی، ذخیره‌گاه زیستکره دنا در صخره‌های برف‌گیر و بلند زاگرس، ذخیره‌گاه زیستکره تنگ صیاد و سبزکوه با چشم‌اندازهای کوهستانی و و چشمه های پر آب، ذخیره‌گاه زیستکره دریاچه هامون در شرق پهناور با مردمانی نجیب و صبور، ذخیره‌گاه زیستکره قمیشلو و دالانکوه در قلب فلات مرکزی و ذخیره‌گاه زیستکره کپه‌داغ در پهنه‌های شمال شرقی کشور.
این پهنه‌های چشم‌نواز، از جنگل‌های هیرکانی و ارسبارانی گرفته تا صخره‌های استوار زاگرس و البرز و تالاب‌های پرآوازه، پناهگاه بی‌بدیل گونه‌های ارزشمندی از گیاهان و جانوران و دیگر اجزای تنوع زیستی هستند، گویی هر گوشه از این خاک، داستانی پررمز و راز از ایستادگی، امید و تاب‌آوری را زمزمه می‌کند.
حفاظت از این میراث گرانبها در سال‌های اخیر از چارچوب‌های خشک و سنتی فراتر رفته و با روح زندگی، خرد جمعی و مدیریت مشارکتی جوامع محلی آمیخته شده است، امروز پایش هوشمند زیستگاه‌ها با دوربین‌های تله‌ای و ابزارهای نوین، در کنار احیای بوم‌سازگان‌های آسیب‌دیده با تکیه بر دانش بومی، دست در دست هم داده‌اند تا زخم‌های تن رنجور طبیعت را التیام بخشند.
در راستای استواری هرچه بیشتر این سازوکارها و قوام بخشی به حفاظت از این مجموعه های ارزشمند،
اکنون پیش‌نویس آیین‌نامه اجرایی ذخیره‌گاه‌های زیستکره در فرایندی کاملا مشارکتی و بعد از نردیک به ۵۰ سال از شکل گیری اولین ذخیره گاه های کشور تهیه و در صف تصویب در کمیسیون حقوقی و قضایی دولت است.
این سند به عنوان نخستین مقررات جامع و اختصاصی کشور برای مدیریت ذخیره‌گاه‌های زیستکره، با هدف تعیین ساز وکارهای مدیریتی مشخص، هماهنگی مؤثر میان دستگاه‌های ذی‌ربط و تقویت مشارکت جوامع محلی تدوین شده است. پیش‌نویس این آیین‌نامه همچنین امکان ایجاد ذخیره‌گاه‌های جدید توسط سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری را پیش‌بینی کرده که زمینه را برای توسعه ظرفیت‌های حفاظت از تنوع زیستی کشور فراهم می کند.
هدف بنیادین در این مناطق، ایجاد تعادل میان حفاظت از تنوع زیستی، بهره‌برداری پایدار از منابع، توسعه اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی و انجام فعالیت‌های پژوهشی است. با ابلاغ این آیین‌نامه پس از تصویب هیأت وزیران، چارچوب اختصاصی مدیریت این مناطق تعیین شده و زمینه برای مدیریت یکپارچه، بهره‌گیری از دانش بومی جوامع روستایی و عشایری، جذب سرمایه‌گذاری‌های هدفمند و در نهایت حفاظت بهتر و کارآمدتر از ذخیره‌گاه‌های زیستکره بیش از پیش فراهم خواهد شد، امری که ضمن تقویت جایگاه ایران در شبکه جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره، به تحقق اهداف برنامه اقدام راهبردی هانگژو نیز یاری می‌رساند.
کمیته ملی انسان و کره مسکون با تلاشی بی‌وقفه در به‌روزرسانی پرونده‌ها، پایش مستمر مناطق و معرفی ظرفیت‌های کم‌نظیر این مرزوبوم، اصالت و پویایی جایگاه ایران را در نقشه جهانی حفظ کرده است، ذخیره‌گاه‌های چهارده‌گانه زیستکره در ایران، تنها جغرافیایی بر روی نقشه نیستند، آنها ضربان قلب زمین در این سرزمین و نشانه‌ای زنده‌اند از اینکه با مهرورزی به طبیعت، احترام به خرد جمعی و تکیه به جامعه محلی، می‌توان فردایی سرشار از حیات و امید را برای فرزندان این آب‌و خاک به ارمغان آورد.