به گزارش افق امروز
به نقل از گروه کشاورزی و محیط زیست خبرگزاری صداوسیما، همزمان با ۲۵ شهریورماه، «روز ملی خرما»، ارزیابی آخرین کارنامه عملکردی بخش کشاورزی و تجارت خارجی حاکی از آن است که جمهوری اسلامی ایران با تولید سالانه بالغ بر ۱ میلیون و ۳۰۰ تا ۱ میلیون و ۳۵۰ هزار تن خرما، جایگاه خود را در رتبه دوم تا سوم تولیدکنندگان عمده این محصول راهبردی در سطح بینالمللی تثبیت کرده است.
ایران با اختصاص بیش از ۲۵۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی جنوب و جنوبشرقی به نخلستانها، ۲۱ درصد از مجموع سطح زیر کشت نخل در جهان و حدود ۱۸ درصد از کل محصول خرمای سیاره زمین را در اختیار دارد و از منظر گستردگی ژنتیکی و تنوع ارقام تجاری، بدون رقیب در رتبه نخست جهان ایستاده است.
رتبه جهانی و جغرافیای تولید نخلستانها
در جدول ردهبندی جهانی، کشور مصر با اتکا به نخلستانهای تجاری متراکم رتبه نخست تناژ تولید را دارد و ایران و عربستان سعودی شانه به شانه در جایگاههای دوم و سوم در نوسان هستند.
قطبهای اصلی خرمای کشور شامل استانهای کرمان (با مرکزیت بم، جیرفت و کهنوج)، سیستان و بلوچستان، خوزستان، فارس، بوشهر و هرمزگان است. ایران مهد تولید ارقام ارزشمندی نظیر «پیارم» (گرانترین و مرغوبترین خرمای صادراتی)، «مضافتی» (پرمصرفترین رقم تر)، «کبکاب»، «زاهدی»، «شاهانی»، «کلوته» و «استعمران» است که از نظر عطر، طعم و بافت در بازارهای جهانی بینظیر ارزیابی میشوند.
تراز صادراتی؛ سهم ۲۵ درصدی از بازار بینالمللی
بر پایه گزارشهای آماری گمرک و تشکلهای تخصصی نظیر انجمن ملی خرمای ایران، حجم صادرات سالانه این محصول مرز ۳۵۰ تا ۳۹۰ هزار تن را پشت سر گذاشته و ارزآوری آن سالانه بین ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون دلار ثبت شده است. این حجم، معادل نزدیک به ۲۵ درصد از سهم فیزیکی مبادلات خرما در بازارهای فرامرزی است.
خرمای ایرانی هماکنون به سفرههای بیش از ۸۲ کشور دنیا راه مییابد که عمدهترین مقاصد آن شامل:
هند و پاکستان: بزرگترین مشتریان وزنی و تجاری (بهویژه در ارقام زاهدی و مضافتی).
ترکیه، قزاقستان و روسیه: بازارهای عمده منطقهای و حوزه اوراسیا.
چین و کشورهای حاشیه خلیج فارس: بازارهای رو به رشد با تقاضای فزاینده.
در میان ارقام صادراتی، خرمای مضافتی با سهمی بیش از ۴۵ درصد، در صدر سبد صادراتی قرار دارد و پس از آن ارقام خشک و نیمهخشک زاهدی و استعمران قرار گرفتهاند.
ساختار مصرف داخلی؛ تأمین امنیت غذایی خانوار
نزدیک به ۶۰ تا ۶۵ درصد از کل خرمای تولیدی کشور (بیش از ۸۰۰ هزار تن) به مصرف بازار داخلی اختصاص مییابد. سرانه مصرف خرما در ایران سالانه حدود ۷ تا ۹ کیلوگرم برآورد میشود که در مقایسه با سرانه مصرف جهانی (کمتر از ۱ کیلوگرم) بسیار چشمگیر است.
این محصول علاوه بر مصرف روزمره و اوجگیری تقاضا در ایام ماه مبارک رمضان، به عنوان یکی از اجزای اصلی تأمین کالری و سلامت در سبد غذایی اقشار مختلف و تأمینکننده ماده اولیه برخی کارخانجات صنایع تبدیلی سنتی و مدرن محسوب میشود.
چالشها و دستاندازهای توسعه صنعت خرما
با وجود ظرفیتهای اقلیمی، ریشهدار بودن این کشت و حجم تولید بالا، فعالان اقتصادی، صادرکنندگان و نخلداران بر این باورند که صنعت خرمای ایران با مجموعهای از چالشهای ساختاری روبهروست که مانع از دستیابی به درآمد ارزی متناسب (بالای ۷۰۰ میلیون دلار) میشود:
بهرهوری پایین در واحد سطح: عملکرد تولید در نخلستانهای کشور به طور میانگین حدود ۴ تا ۵ تن در هکتار است؛ در حالی که این رقم در مزارع الگویی برخی کشورها مانند مصر و امارات به دلیل بهکارگیری فناوریهای بهزراعی و تغذیه مدرن به بیش از ۱۵ تا ۲۵ تن در هکتار میرسد.
فرسودگی نخلستانها و بحران آب:افت شدید سفرههای آب زیرزمینی، شوری منابع آب و خاک، و وجود نخلهای مسن با باردهی غیراقتصادی لزوم اجرای طرحهای اصلاح، نوسازی و بازکاشت با ارقام پایهکشتبافتی را دوچندان کرده است.
ضایعات سنگین و ضعف زنجیره سرد: به دلیل شیوههای سنتی برداشت، کمبود تجهیزات مکانیزه و کمبود انبارها و سردخانههای استاندارد کنترلاتمسفر در مجاورت نخلستانها، میزان ضایعات محصول در مراحل پس از برداشت به ۲۰ تا ۳۰ درصد میرسد.
خامفروشی و تاراج ارزشافزوده در بستهبندی:سهم بالایی از خرمای صادراتی همچنان در کارتنهای سنتی یا به صورت فله ارسال میشود. کشورهای واسطه نظیر ترکیه یا امارات همین محصول را با فرآوری، بستهبندیهای لوکس و برندینگ مجدد، با قیمتهایی تا ۴ برابر نرخ خرید، در فروشگاههای زنجیرهای اروپا عرضه میکنند.
موانع پولی، ارزی و مقررات خلقالساعه: مسائلی از قبیل محدودیتهای ناشی از الزام بازگشت ارز صادراتی (پیمانسپاری)، نوسانات نرخ ارز و وضع ممنوعیتها یا عوارض سنگین ناگهانی در ماههای منتهی به رمضان، موجب بیاعتمادی مشتریان خارجی و از دست رفتن بازارهای پایدار اروپایی و صادراتی شده است.
کارشناسان معتقدند در صورتی که اصلاح ساختار نخلستانها، صنعتی سازی برداشت، توسعه زنجیره فرآوری (تولید خمیر خرما، قند مایع، الکل و شیره صنعتی) و حمایت از برندسازی ملی در اولویت دستگاههای اجرایی قرار گیرد، درآمد صادراتی این محصول قابلیت جهش به مرز یک میلیارد دلار را خواهد داشت.