به گزارش افق امروز
به نقل از خبرنگار کتاب ایرنا «بهجت‌الروح» از متون شناخته‌شده و تاثیرگذار در تاریخ مکتوب موسیقی ایران است که نسخه‌های خطی متعددی از آن در کتابخانه‌های عمومی و مجموعه‌های شخصی نگهداری می‌شود.
کیهان کلهر موسیقیدان و آهنگساز شناخته‌شده، در پیشگفتار این کتاب نوشته است اهمیت این رساله به اندازه‌ای بوده که نویسنده‌ای دیگر بعدها کتاب «بهجت‌القلوب» را با بهره‌گیری از مطالب آن تالیف کرده است. جایگاه این اثر در میان متون قدیمی موسیقی سبب شد در سال ۱۳۴۶ نیز در شمار نخستین رساله‌هایی قرار بگیرد که با رعایت اصول تصحیح انتقادی متون کهن منتشر شدند.
این رساله موضوعات گوناگونی را دربرمی‌گیرد. از چگونگی پیدایش موسیقی و ارتباط آن با بیماری‌ها گرفته تا پیوند موسیقی با اجرام آسمانی، فصل‌های سال، اوقات شبانه‌روز و طبقات مختلف مردم. بخشی از این مطالب ماهیتی نمادین و افسانه‌ای دارند، اما در کنار آنها اطلاعاتی نیز دیده می‌شود که در دیگر متون موسیقی کمتر به چشم می‌خورد.
درباره هویت نویسنده نیز ابهام‌هایی وجود دارد. او خود را از نوادگان قابوس بن وشمگیر معرفی می‌کند، اما کتاب را به سلطان محمود غزنوی تقدیم کرده است. همچنین در بخش‌هایی از رساله به عبدالقادر مراغی و شخصیت‌هایی اشاره می‌شود که قرن‌ها پس از دوره مورد ادعای نویسنده زندگی می‌کرده‌اند.
از سوی دیگر، محتوای کتاب شباهت‌هایی با مطالب متون دوره صفوی دارد.
اطلاعات موسیقی این کتاب شامل نام‌های معمول مقام و شعبه و گوشه و اصول ایقاعی است. همچنین این متن حاوی تعدادی تصنیف است که پژوهشگران هنوز موفق نشده‌اند آنها را رمزگشایی کنند.
متن «بهجت‌الروح» را یاسنت لویی رابینو دی بورگوماله نایب‌کنسول بریتانیا در رشت که زاده فرانسه و از تبار ایتالیایی بود، در اختیار داشت و به انگلیسی نیز ترجمه کرد. دست‌نوشته ترجمه انگلیسی او در کتابخانه مجلس نگهداری می‌شود.
پیشگفتار کیهان کلهر
کتاب پیش رو از چند وجه درخور توجه است: نخست این که از متداول‌ترین متون قدیم موسیقی ایران است و دست‌نوشته‌های متعددی از این متن در کتابخانه‌های عمومی و شخصی موجود است. از این حیث، از تأثیر گذارترین متون فارسی در موسیقی محسوب می‌شود. تأثیر آن به حدی بود که بعدها نویسنده‌ای دیگر کتاب بهجت‌القلوب را با وام‌گیری از مطالب بهجت الروح نوشت. همین تداول باعث شد بهجت‌الروح از نخستین متون موسیقی باشد که با رعایت اصول تصحیح انتقادی متون قدیم در سال ۱۳۴۶ منتشر شد. از آن جا که متون موسیقی منتشر شده در مقایسه با سایر متون قدیم بسیار کم‌اند بازنشر این اثر کمکی به مخاطبان این موضوع است.
در این کتاب مطالب متنوعی گنجانده شده است، از جمله چگونگی ظهور موسیقی ارتباط موسیقی با بیماری‌ها، اجرام آسمانی، فصول سال و اوقات روز و انواع و طبقات گوناگون مردم که بیش‌تر حالت نمادین و افسانه‌ای دارد. اما این متن در بردارنده‌ی برخی اطلاعات خاص نیز هست که در متون دیگر کمیاب است، از جمله این اطلاعات ذکر نام «نوا و نشابور» برای یکی از چهار شَدّ با چهار مجموع اجرایی از مقام و شعبه‌هاست که در عمل به ترتیب خاص و مشابه دستگاه‌های امروز نواخته می‌شدند. این نام در دوره‌ی فتحعلی‌شاه و در متنی گمنام به مثابه‌ی یکی از دوازده دستگاه منسوب به آقابابا مخمور آمده است و سرانجام به صورت دستگاه نوا در موسیقی امروز ایران تثبیت شده است که نیشابورک از گوشه‌های مهم آن است.
اطلاعات موسیقایی این متن نام‌های معمول مقام و شعبه و گوشه و اصول ایقاعی را در بر می‌گیرد. همچنین این متن در بردارنده‌ی تعدادی تصنیف است که به شیوه معمول آن دوره با ذکر شعر نام مایه و دور ایقاعی و با کمک از الفاظ تن، تنی، تنا، تنه، نی، نا درنا، دره، دیم، تلا، لا و غیره ثبت شده‌اند که پژوهشگران هنوز موفق نشده‌اند آنها را رمزگشایی کنند. شوربختانه، نویسنده‌ی این متن ترجیح داده به‌جای معرفی خود از نام‌های دیگران برای بالابردن ارزش کتاب استفاده کند. او خود را نوه‌ی نوه‌ی قابوس بن وشمگیر معرفی می‌کند. اما کتاب را به سلطان محمود غزنوی هدیه می‌کند که هم‌عصر قابوس وشمگیر بود. در ادامه، از عبدالقادر مراغی و دیگرانی یاد کرده که قرن‌ها پس از این دوره می‌زیستند و مطالب کتاب به هر حال مشابه مطالب متون دوره‌ی صفویان است. این متن را پاسنت لویی رابینو دی برگوماله، کنسول بریتانیا در رشت، ترجمه کرده است. او زاده‌ی فرانسه و از تبار ایتالیایی بود. رابینو آثار تألیفی متعددی درباره‌ی ایران دارد از جمله کتاب ولایات دارالمرز ایران: گیلان که به فارسی هم ترجمه و منتشر شده است. را بینو متن بهجت الروح را به انگلیسی نیز ترجمه کرده که دست نوشته‌ی این ترجمه در کتابخانه‌ی مجلس موجود است. با این که تصاویر نشر قدیم این کتاب در دست است، بسیاری از خوانندگان هنوز ترجیح می‌دهند کتاب کاغذی بخوانند، اما نسخه‌ی منتشر شده‌ی بهجت‌الروح سال‌ها پیش نایاب شده بود. از این جهت، انتشار دوباره‌ی این کتاب خدمتی به این دسته از مخاطبان متون قدیم موسیقی است.
کیهان کلهر
پاییز ۱۴۰۵
قسمتی از متن کتاب
بدان ایدک الله فی الدارین که: چون حضرت جلت عظمته پیکر شریف مطهر ابوالبشر آدم صفی صلوات‌الله علیه را از قدرت کامله‌ی خویش آفرید و مدت چهل روز در میانه‌ی یمن و طایف افتاده بود تا روز موعد، پس فرمان الهی شرف نفاذ یافت که روح به جسد ابوالبشر آدم صفی سلام‌الله علیه نقل کرده متمکن شود. آنجا که لطافت و نزاهت روح بود اکنون از تحویل جسد آدم، علی نبینا و علیه السلام، متوهم و متنفر بود. چون رحمت پروردگار درباره‌ی ابوالبشر نامتناهی بود، ندای عزت به جبرئیل علیه السلام رسید که به الطایف الحیل روح را به مسکن ابدی او راه نماید.
روح‌الامین به فرمان رب‌العالمین به درون پیکر مطهر حضرت ابو البشر درآمده به آواز حزین و به مقام راست کلمه‌ی «درآ در تن!» ادا فرموده مقارن این حال روح به درون حضرت خیرالخلایق آدم علیه‌السلام درآمده و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین صادر گشته متوطن شد ولهذا موجب غذا و حظ روح گشته که سرمایه‌ی فرح و شادمانی انسان کامل است برخلاف جاهل.
پس از این است که هرگاه شخصی نغمه سرایی کند، خواه از آلات نعمات و خواه دهانی، روح را حظی وافر بخشد و چون باعث این علم جبرئیل است، که روح الامین گویند علیه السلام، و سبب روح شده، از این‌رو حکما علم روحش گویند.
پس لابد است فراگرفتن این علم ذوی‌العقول را و ذوی‌الفهم را که از جمله‌ی غذای روحانی است و حکمای فلسفه صاحب این فن را عزیز و نیکو داشتند و چون ستاره‌ی زهره دیدندی در برابرش ایستاده می‌گفتند که السلام علیک ایتها الکوکب المنیرة الشریفة الجلیلة الرفیعة الزاهیة الروحانیة المبارکة قطبشان لاقیس ابلیس الا هاروت و ماروت و رحمة الله و برکاته.
و کسی که علی قدر حال از این علم بهره‌مند و محفوظ نباشد از نوع انسان بیرون است. (صفحه ۳۱ و ۳۲)
کتاب «بهجت‌الروح، رساله‌ای درباره‌ی موسیقی» نوشته عبدالمومن بن صفی‌الدین، با پیشگفتاری از کیهان کلهر و با تصویرگری فرشید پارسی‌کیا، در قطع رقعی، جلد سخت، کاغذ بالکی؛ در شمارگان هزار نسخه، با چاپ رنگی و در ۱۶۰ صفحه در سال ۱۴۰۵ توسط انتشارات وزن دنیا منتشرشد.