به گزارش افق امروز
به نقل از ایسنا، هویت، خیال و جهانبینی نسل فردا، دقیقا در نقطهای شکل میگیرد که شخصیتهای محبوبشان از قاب شیشهای رسانهها بیرون میآیند و روی کیف، نوشتافزار، لباس و اسباببازیهایشان مینشینند. در هیاهوی این بازار پر زرق و برق، پرونده «کودک ایرانی با کدام قهرمانان بزرگ میشود؟» به دنبال پاسخ به این پرسش کلیدی است که چرا با وجود سرمایههای غنی فرهنگی و درخشش مقطعی برخی انیمیشنهای بومی، ذهن و سبد خرید نظام آموزشی فرزندان ما همچنان در تسخیر قهرمانان وارداتی است.
واقعیت بازار نشان میدهد که چرخه «بازارپردازی فرهنگی» در کشور، از نبود پیوستگی رسانهای و فقدان متولی مشخص آسیب دیده است؛ خلاء بزرگی که سبب شده کاراکترهای بومی پس از یک دوره موفقیتِ زودگذر، فراموش شده و فرصت همراهی و بزرگ شدن با کودک ایرانی را از دست بدهند.
در این میان، ریشهیابی این بحران ما را به یک تناقض اقتصادی و رقابتی کاملا نابرابر میرساند. در حالی که تولیدکننده دغدغهمند داخلی برای استفاده از طرح قهرمانان ملی و بومی باید بوروکراسیهای اداری و قراردادهای مالی حق کپیرایت را متحمل شود، عدم لزوم پایبندی به قوانین جهانی کپیرایت سبب شده تا طرحهای جذاب غربی نظیر «باباسفنجی» و «اسپایدرمن» به صورت رایگان در اختیار بازار باشد و تولیدکننده را به سمت استفاده از این کاراکترهای وارداتی برای تضمین بازگشت سرمایه سوق دهد.
مدیرعامل مجمع نوشتافزار ایرانی اسلامی در سیزدهمین شماره از پرونده ویژه ایسنا، میگوید که گذر از این چالش بزرگ و احیای نقش قهرمانان ایرانی، نیازمند یک ریلگذاری جدی حاکمیتی از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی و وضع قوانین حمایتی و تعرفهای در مجلس شورای اسلامی است؛ چرا که تا وقتی استفاده از کاراکتر خارجی بدون هزینه و مجانی باشد، هرگونه تلاش برای جایگزینی قهرمانان بومی در ویترین مغازهها، کوبیدن آب در هاون خواهد بود.
کودک تا میخواهد ارتباط بگیرد زنجیره قطع میشود
مهدی کلانتری در گفتوگو با ایسنا، در تحلیل وضعیت استقبال مخاطبان و به ویژه کودکان از نوشتافزار کاراکترمحور ایرانی، با اشاره به واقعیتهای موجود در بازار و مقایسه آن با میزان دسترسی مردم به نمونههای خارجی اظهار کرد: وفور کاراکترهای خارجی در بازار بسیار بیشتر است و مردم هم به دلیل تبلیغات گسترده و رسانههای پرشمار هالیوود و دیزنی، استفاده بیشتری از آنها دارند. متأسفانه در سالهای گذشته، در مقاطعی با خلاء شخصیتهای معروف ایرانی مواجه بودهایم که بچهها آنها را بشناسند و تمایلی به خرید محصولاتشان داشته باشند؛ چرا که پیوستگی و تداوم رسانهای برای معرفی قهرمانان بومی وجود ندارد.
او با بازخوانی تجربههای موفق گذشته در عرصه انیمیشن و برنامههای کودک بیان کرد: آثار جذابی مثل «بچه زرنگ»، «شکرستان»، «کلاه قرمزی» و مجموعه «پهلوانان» همواره مورد علاقه کودکان بودهاند و در دورههای پخش خود، شور و اشتیاق زیادی در بازار ایجاد کردند. اما مشکل اصلی اینجاست که این جریان تداوم ندارد؛ آثار تولید میشوند، اما بعد از پخش سینمایی یا یک فصل سریال، دو تا سه سال فاصله میافتد و زنجیره قطع میشود، در حالی که ذهن کودک همراه با این قهرمانان بزرگ میشود و نیاز به استمرار دارد.
دبیر مجمع ایراننوشت با اشاره به نقش مجمع نوشتافزار به عنوان مصرفکننده و بازارپرداز کاراکترها و نه تولیدکننده انیمیشن، تأکید کرد: ما انیمیشنساز نیستیم؛ چرخه کار ما به این بستگی دارد که انیمیشن، عروسک یا بازی ویدئویی از یک کاراکتر وجود داشته باشد تا بتوانیم محصولات نوشتافزار آن را تولید کنیم، اما این فرایند در کشور ما منسجم نیست و بازیگران فعال در این عرصه به صورت هماهنگ عمل نمیکنند.
چرا شورای عالی انقلاب فرهنگی پای کار نمیآید؟
کلانتری در تشریح ضرورت هماهنگی نهادهای متولی، از یک استعاره نظامی استفاده کرد و با اشاره به مفهوم پدافند در جنگ رسانهای تصریح کرد: در یک ساختار نظامی، ارتش، موشک و پهپاد همگی تحت یک فرماندهی و قرارگاه مرکزی عمل میکنند تا پدافند موثری شکل بگیرد. در حوزه فرهنگ نیز اگر هماهنگی نباشد و هر نهاد ساز خود را بزند، از همه جا ضربه میخوریم. نهاد بالادستی این جریان در کشور باید شورای عالی انقلاب فرهنگی باشد تا به عنوان قرارگاه مرکزی، دستگاههایی چون سازمان تبلیغات اسلامی، صداوسیما، وزارت فرهنگ و ارشاد و بخش خصوصی را دور یک میز جمع کند و ریلگذاری کند که سالانه تعدادی قهرمان ملی به صورت پیوسته خلق و پشتیبانی شوند.
شخصیتهای خارجی در صدر
او در خصوص سهم کاراکترهای ایرانی و خارجی در بازار نوشتافزار افزود: بر اساس نظرسنجیها و پژوهشهای بازارپردازی که پیشتر انجام شده بود، ۱۰ شخصیت محبوب کودکان ایران مشخص شدند که متأسفانه صدر این فهرست همچنان در اختیار کاراکترهایی چون «باباسفنجی» و «مرد عنکبوتی» است. با این حال، هر جا محصول ایرانی عرضه شده، استقبال مردم بسیار خوب بوده است.
به گفته او، ظرفیت بخش خصوصی برای تغییر کل بازار محدود است و نمیتواند به تنهایی با هجمه طرحهای غربی، وارداتی و اِلِمانهای غیربومی رقابت کند و وزارت صمت، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و نهادهای تبلیغاتی باید در این زمینه نظارت جدی اعمال کنند.
کسی کاراکتر ایرانی را در ویترین نمیگذارد
دبیر مجمع فعالان نوشتافزار ایرانی اسلامی مسئله چرخه توزیع و ویترین مغازهها را یکی دیگر از گرههای اصلی این زنجیره دانست و اظهار کرد: ما اگر بتوانیم در تمام شهرهای کشور نمایشگاه تخصصی برگزار کنیم، مشتری پای کار وجود دارد. بحث ما تسخیر صددرصدی بازار در گام اول نیست؛ هدف ما این است که سهم فعلی را از ۵ درصد به ۱۰ درصد و بالاتر برسانیم. مسئله اینجاست که بُنَکدار و مغازهدار به دلیل سود اقتصادی، طرحهای خارجی مثل «باباسفنجی» را پشت ویترین میگذارد و محصول ایرانی را عرضه نمیکند، در حالی که مردم اگر محصول باکیفیت بومی را در مغازهها ببینند، قطعا انتخاب و خریداری میکنند.
او در ادامه تحلیل زنجیره توزیع و مقایسه میزان فروش آثار بومی با کاراکترهایی نظیر «فروزن»، با اشاره به الگوهای موفق فروش در نمایشگاههای تخصصی اظهار کرد: برخلاف تصور رایج، بازار انیمیشنها و طرحهای ایرانی پتانسیل بالایی دارد. حتی در بخش محصولات ارزشی و نوشتافزارهای مزین به تصویر شهدا یا چهرههای ملی شاهد اقبال و حجم فروش بسیار خوبی هستیم که شاید در نگاه اول برای بسیاری باورکردنی نباشد.
برنامهریزی برای تولید نوشتافزار با تصویر شهدای میناب
کلانتری با تشریح تنوع رویکردها در طراحی این دسته از محصولات گفت: خط تولید محصولات مرتبط با قهرمانان ملی و شهدا متناسب با ردههای سنی مختلف اعم از کودک، نوجوان و بزرگسال طراحی و تفکیک میشود. به عنوان مثال، یکی از کاراکترهایی که بر اساس شهید دختری که در حادثه تروریستی کرمان به شهادت رسید (دختر کاپشن صورتی با گوشواره قلبی) طراحی شد، دقیقا مخاطب کودک و دختران خردسال را هدف قرار داده است. مجمع نوشتافزار ایرانی – اسلامی برای نمایشگاه شهریورماه برنامهریزی گستردهای انجام داده و آثار متنوعی در دست تولید دارد که از جمله آن میتوان به نوشتافزار با طرح رهبری شهید، شهدای مدرسه شجره طیبه میناب و بهویژه ماکان نصیری اشاره کرد.
او با اشاره به میزان فروش نوشتافزار با کاراکتر ملی در ادوار گذشته بیان کرد: در سالهای قبل، طرح حاج قاسم سلیمانی جزو پرفروشترینهای نمایشگاه ما بود و امسال نیز قطعا استقبال از این طرحها بسیار بیشتر خواهد بود. علاوه بر این، کاراکترهای برخاسته از مجموعههای تلویزیونی مثل شهید بابایی یا کاراکترهایی همچون «مختار» در زمان پخش خود به شدت پرفروش بودند؛ این امر نشان میدهد که رسانه و پخش تلویزیونی، جذابیت زیادی برای شناخت و انتخاب گروه مخاطب ما که کودکان و نوجوانان هستند، ایجاد میکند.
چالشهای مهم حقوق مالکیت معنوی
کلانتری همچنین به چالشهای حقوقی میان تولیدکنندگان نوشتافزار و مالکان آثار انیمیشنی پرداخت و با اشاره به مسئله خلاءهای قانونی در حوزه مالکیت معنوی تاکید کرد: در حوزه محصولات فرهنگی کشور، حق مالکیت معنوی به درستی اعمال نمیشود و نبود یک قانون مدون و قوی، به یکی از معضلات اصلی تولیدکنندگان تبدیل شده است. البته مجمع تمام محصولاتی را که با طرحهای داخلی روانه بازار میکند، قانونی و با اخذ مجوز رسمی از تولیدکنندگان و مالکان انیمیشنها جلو میبرد و ما به کپیرایت داخلی کاملا پایبندیم.
او مشکل اصلی و تناقض حاکم بر بازار را ناشی از عدم رعایت کپیرایت برای کاراکترهای خارجی دانست و اظهار کرد: در تمام دنیا قوانین کپیرایت به شدت سختگیرانه است، اما در کشور ما چون دسترسی به طرح کاراکترهای دیزنی و هالیوودی در اینترنت رایگان است، تولیدکننده به راحتی طرح را دانلود کرده و روی محصول چاپ میکند بدون اینکه ریالی پرداخت کند.
قهرمانان رایگان سوددهی بالاتری دارند
او افزود: اگر بنا باشد تولیدکننده داخلی برای استفاده از یک کاراکتر ایرانی، مبالغ سنگینی را به عنوان حق کپیرایت پرداخت کند، به طوری که مثلا بابت دفتری که هزینهاش ۵۰ هزار تومان است، مبلغ بالایی را فقط بابت حق نشر بدهد، در رقابت با طرحهای خارجیِ رایگان قطعا شکست خواهد خورد. حاکمیت باید برای متعادل کردن این فضا ورود کند؛ چرا که تا وقتی کاراکترهای خارجی بدون هزینه در دسترس هستند، تولیدکننده انگیزه اقتصادی خود را برای سرمایهگذاری روی قهرمانان بومی از دست میدهد.
دبیر مجمع فعالان نوشتافزار ایرانی اسلامی با تشریح دقیقتر اثرات مخرب نبود قانون کپیرایت برای کاراکترهای خارجی با تاکید بر ضرورت ایجاد موازنه قانونی در بازار اظهار کرد: اگر سازوکاری طراحی شود که تولیدکننده بابت استفاده از کاراکتر خارجی مثل «باباسفنجی» ملزم به پرداخت ۲۰ درصد حق امتیاز باشد، معادله بازار تغییر خواهد کرد. چالش فعلی ما این است که تولیدکننده داخلی در یک تحریم و بایکوت پنهان قرار گرفته است؛ چرا که او برای کاراکتر بومی باید هزینه بپردازد، اما نمونه خارجی برایش رایگان است. راهکار منطقی این است که قانون کپیرایت دوطرفه باشد و برای هر دو بخش داخلی و خارجی ضوابط یکسانی اعمال شود تا عدالت در رقابت برقرار باشد.
صدا و سیما همکاری میکند؟
او درباره تعامل سازمان صداوسیما برای اجازه حق استفاده از کاراترهایی که مالکیت معنوی آنها را در اختیار دارد نیز توضیح داد: واقعیت این است که در میان دستگاههای مختلف، صداوسیما به نسبت بقیه بیشترین انرژی را در حوزه تبلیغ انیمیشنها و کاراکترهای بومی میگذارد. اما مشکل اصلی در ساختار و نگاه حاکم بر این فرآیند است؛ چرا که نگاه سازمان به این مقوله کاملا تجاری و اقتصادی است، در حالی که ساختار بازارپردازی فرهنگی در ایران هنوز به آن سطح از بلوغ و سوددهی نرسیده است که بتواند پاسخگوی چنین سیستم درآمدی سنگینی باشد.
کلانتری با اشاره به دغدغههای اقتصادی تولیدکنندگان و ریسک بازگشت سرمایه در تولیدات فرهنگی تصریح کرد: زمانی که بازارپردازی بومی به بازدهی قطعی نرسیده باشد، رغبت تولیدکننده برای سرمایهگذاری روی کاراکترهای ایرانی کاهش مییابد. در این سالها، بسیاری از افرادی که حتی با مجمع نوشتافزار همکاری داشتهاند، به دلیل اینکه بازگشت سرمایهشان طبق توقع و برنامهریزی پیش نرفت، ناچار شدند مسیر خود را تغییر دهند. برخی به سمت تولیدات ساده با رنگهای مختلف رفتند و برخی دیگر دوباره به سراغ کاراکترهای خارجی رفتند. کسانی که در این فضا ماندهاند و کاراکتر بومی تولید میکنند، بیشتر بر اساس اعتقاد و دغدغه فرهنگی خود پای کار ایستادهاند.
میتوان موفق شد به شرط اینکه…
او با تاکید بر ضرورت حمایت زنجیرهای از تولید بومی افزود: یک تولیدکننده برای بقای اقتصادی خود باید سالانه حداقل ۱۰۰ هزار جلد دفتر از یک کاراکتر را به فروش برساند. وقتی جامعه هدف ما جمعیتی میلیونی از دانشآموزان است، این عدد کاملا دستیافتنی است، به شرطی که کاراکترها پیش از ورود به بازار، به درستی توسط رسانهها معرفی شده باشند و چرخه توزیع نیز از آنها حمایت کند.
دبیر مجمع فعالان نوشتافزار ایرانی اسلامی در پایان بیان کرد: تا زمانی که درِ بازار به روی کاراکترهای خارجیِ باکیفیتتر و البته رایگان باز باشد، محصول بومی رشد نخواهد کرد. مجلس شورای اسلامی باید با وضع تعرفه بر محصولات دارای کاراکتر خارجی، تداوم رسانهای صداوسیما و تعدیل نرخ حق امتیاز کاراکترهای داخلی، شرایط را برای تنفس و جهش تولیدکنندگان نوشتافزار با قهرمان ایرانی فراهم کند.