به گزارش افق امروز
به نقل از ایرنا میزان مرگ‌ومیر مادران باردار در ادبیات جهانی سلامت، نماد تمام‌عیار کارآمدی زنجیره بهداشت، عدالت در دسترسی به خدمات و سطح توسعه‌یافتگی کشورهاست. ایران پس از ایجاد شبکه بهداشت در دهه ۶۰ شمسی توانست این شاخص حیاتی را به شکل چشم‌گیری مهار کند و اکنون با نرخ ۲۳ مرگ در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده، فاصله‌ای قابل‌توجه با میانگین منطقه‌ای و حتی تعهدات افق ۲۰۳۰ سازمان جهانی بهداشت داشته باشد. با این حال، ماندگاری و عدم کاهش این رقم در یک دهه گذشته نشان می‌دهد که سازوکارهای سنتی نظام سلامت به سقف اثربخشی خود رسیده‌اند و ادامه این روند کاهشی، دیگر فقط با استفاده از روش‌های قبلی امکان‌پذیر نیست.
تمرکز بر علل قابل پیشگیری نظیر خون‌ریزی، عفونت و عوارض ناشی از سقط‌های غیرایمن، بیانگر آن است که نظام درمانی کشور با چالش «شکاف جغرافیایی و توزیع نابرابر امکانات» مواجه است؛ وضعیتی که سبب شده در برخی مناطق کم‌برخوردار، نرخ فوت مادران به بیش از دو برابر میانگین کشوری برسد. در سوی دیگر، عدم اقبال و اتصال موثر جمعیت شهری به شبکه مراقبت‌های رایگان سطح یک (حوزه بهداشت) و محدود ماندن مراجعه‌ها به منظور واکسیناسیون، هشداری ساختاری برای سیاست‌گذاران نظام سلامت است؛ موضوعی مهم که بازنگری در شیوه ارائه خدمات، استانداردسازی ارجاع تخصصی در نقاط پیرامونی و هدف‌گذاری نرخ ۱۷ در هر ۱۰۰ هزار تولد را به ضرورتی ملموس تبدیل می‌کند.
کاهش مرگ و میر مادران باردار پس از انقلاب
قبل از انقلاب اسلامی، میزان مرگ و میر مادران باردار در کشور بسیار بالا بود و پس از تشکیل شبکه بهداشت و درمان در دهه ۶۰ شمسی، این شاخص‌ها به مرور بهتر شد و مرگ مادران باردار به طور معنی‌داری کاهش پیدا کرد. مخرج کسر این شاخص، ۱۰۰ هزار تولد زنده است؛ یعنی در این شاخص گفته می‌شود به ازای هر ۱۰۰ هزار تولد زنده، چند مادر باردار به دلایل مرتبط با بارداری تا ۴۲ روز پس از تولد نوزاد، فوت کرده‌اند. این شاخص بین المللی نشان دهنده توسعه یافتگی نظام سلامت و خدمات بهداشتی و درمانی در یک کشور محسوب می‌شود.
«رضا سعیدی» رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در گفت‌وگو با خبرنگار سلامت ایرنا در همین رابطه گفت: نهادهای بین المللی مانند سازمان جهانی بهداشت حدود ۲۶۰ هزار مرگ مادر باردار در سال ۲۰۲۳ و نرخ مرگ و میر ۱۹۷ به ازای هر ۱۰۰ هزار تولد زنده را گزارش کرده‌اند. هدف سازمان جهانی بهداشت این است که تا سال ۲۰۳۰ نرخ مرگ و میر مادران باردار به کمتر از ۷۰ برسد؛ در حال حاضر این شاخص در کشور ما و در سال ۲۰۲۵، به میزان ۲۳ مرگ مادر باردار در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده رخ می‌دهد و در واقع ایران از شاخص سال ۲۰۳۰ سازمان جهانی بهداشت جلوتر قرار دارد.
«محمد رئیس زاده» رئیس کل سازمان نظام پزشکی نیز در مراسم سال روز تاسیس انجمن متخصصین زنان و زایمان ایران در همین زمینه اظهار کرد: اگر جامعه پزشکی بخواهد فقط یک آمار برای افتخار کردن و بالیدن ارائه کند، همان آمار کاهش مرگ و میر مادر باردار در چهار تا پنج دهه گذشته کافی است. سازمان جهانی بهداشت برنامه‌ریزی کرده که کشورهای دنیا در سال ۲۰۳۰ به ۷۰ مرگ‌ومیر برسند. این یعنی آمار ما همین امروز، حدود یک سوم چیزی است که دنیا آرزو دارد تا سال ۲۰۳۰ به آن دست یابد.
رئیس زاده افزود: وقتی این آمار و ارقام را واکاوی کنیم، می‌بینیم که چقدر زحمت و کار تخصصی پشت این پیشرفت است و چقدر بستر و فرایند و زیرساخت ارائه خدمت فراهم شده است. این فقط یک عدد نیست. رنج، زحمت، تلاش، هماهنگی و برنامه‌ریزی بسیار زیادی می‌طلبد که همه این‌ها در جامعه پزشکی ما و جامعه متخصصین ارزشمند زنان و زایمان محقق شده است.
آمار مرگ و میر مادران باردار نسبت به کشورهای همسایه
با وجود این پیشرفت و فاصله قابل‌قبول ایران با میانگین جهانی، واکاوی لایه‌های زیرین این شاخص تصویر متفاوتی را به نمایش می‌گذارد؛ جایی که توقف یک‌دهه‌ای آمار در یک نقطه ثابت و عمیق‌تر شدن شکاف‌های منطقه‌ای، گویای ضرورت بازطراحی مداخله‌هاست.
سعیدی بیان کرد: در کشور افغانستان حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ مرگ مادر باردار به ازای هر ۱۰۰ هزار تولد زنده رخ می‌دهد و وضعیت کشورهایی مثل امارات و قطر نسبت به کشور ما بهتر است. اگر وضعیت خود را با گذشته خودمان یا میانگین جهانی مقایسه کنیم، وضعیت خوبی داریم؛ اما نسبت به کشورهای توسعه یافته یا کشورهایی مانند ترکیه، امارات و قطر، وضعیت ما باید بهتر شود. البته در یک دهه گذشته، آمار مرگ و میر مادران باردار روی عدد ۲۳ در هر ۱۰۰ هزار تولد متوقف شده و باید این آمار بهتر شود و به حدود ۱۷ برسد؛ اما مشکلاتی در برخی استان‌ها باعث شده که این شاخص بهتر نشود.
وی درباره عمده‌ترین دلایل مرگ و میر مادران باردار اظهار کرد: اصلی‌ترین دلایل مرگ مادران باردار، مواردی مانند خون‌ریزی و عفونت است که قابل پیشگیری هستند.
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت افزود: در کشور ۶۴ دانشگاه علوم پزشکی مشغول به فعالیت هستند و اگر آمارهای دانشگاه‌های علوم پزشکی مختلف را مقایسه کنیم، مشاهده می‌شود که در مناطق کم برخوردار، آمار مرگ و میر مادران باردار حدود ۴۵ تا ۵۰ به ازای هر ۱۰۰ هزار تولد است همچنین یکی دیگر از دلایل مرگ مادران باردار، سقط‌های غیرایمن است که در برخی موارد منجر به فوت مادران می‌شود.
دسترسی رایگان به خدمات بهداشتی و درمانی توسط مادران باردار در مراکز بهداشت
دستیابی به اهداف کلان کاهش مرگ‌ومیر مادران و عبور از موانع ساختاری، مستلزم فعال‌سازی لایه‌های پیشگیرانه و ارائه بسته‌های خدمات پایه است؛ بسته‌هایی که از مراقبت‌های پیش از بارداری تا پایش‌های پس از زایمان را شامل می‌شود. در حالی‌که شبکه بهداشت در روستاها از این خدمات بهره‌مندی مطلوبی دارد، چالش اصلی در مناطق شهری، بی‌رغبتی مادران به مراجعه مستمر به مراکز جامع سلامت و اکتفا به واکسیناسیون نوزادان در مراکز جامع سلامت است. در همین راستا، دولت با فعال‌سازی طرح‌های حمایتی نظیر «یسنا» و تامین تغذیه دهک‌های کم‌برخوردار تلاش کرده است تا شکاف‌های حمایتی را پر کند.
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی درباره دسترسی مادران باردار به خدمات رایگان در مراکز بهداشت گفت: یک مراقبت از مادران باردار قبل از بارداری، ۸ تا ۹ مراقبت حین بارداری و ۳ مراقبت پس از بارداری برای مادرانی که زایمان کرده‌اند به صورت رایگان توسط کارشناسان و پزشکان و ماماها در مراکز بهداشت و مراکز جامع سلامت ارائه می‌شود. همچنین در روستاها یک سونوگرافی رایگان برای مادران باردار انجام می‌شود. همچنین ۸ جلسه کلاس آمادگی برای زایمان و آموزش مادران نیز به صورت رایگان ارائه می‌شود.
وی ادامه داد: غربالگری‌های مختلفی نیز برای مادران باردار از جمله آزمایش‌های دوره بارداری در سطح یک به صورت رایگان در حال ارائه است و در واقع بسته خدمتی که به مادران باردار ارائه می‌شود، بسته مناسبی است. این خدمات در روستاها نیز به خوبی در حال ارائه است و نکته این‌که در شهرها بسیاری از مادران باردار کمتر به مراکز جامع سلامت مراجعه کرده و فقط در زمان واکسیناسیون مراجعه می‌کنند.
سعیدی گفت: همچنین بسته‌های حمایتی با همکاری وزارت رفاه و سازمان‌های مردم نهاد نیز در حال ارائه است که از این جمله می‌توان به طرح یسنا و کارت امید مادران اشاره کرد. این موارد باعث می‌شود که حتی مادران باردار در دهک‌های پایین، از لحاظ تغذیه‌ای تامین شوند. همچنین مکمل‌های مادران باردار و نوزادان هم به صورت رایگان ارائه می‌شود. واکسیناسیون نوزادان هم یکی از افتخارات نظام سلامت محسوب می‌شود که به صورت رایگان در حال انجام است. در واقع بسته‌های مراقبتی از مادران باردار، خوب است، اما برخی مادران نیازمند خدماتی در سطح بالاتر هستند که امکان دارد این خدمات در روستاها در دسترس نباشد.
دو اقدام فوری: تقویت زنجیره خدمات در مناطق کم برخوردار و بازسازی اعتماد شهرنشینان
کارنامه دهه‌های گذشته نظام سلامت نشان می‌دهد که کشور در مهار مرگ و میر مادران باردار به دستاوردی ممتاز در تراز بین‌المللی دست پیدا کرده، اما تداوم این مسیر و کاهش بیشتر این مرگ‌ها نیازمند تغییر ریل و استفاده از روش‌های نوین است.
آمارهای کنونی گویای آن است که تکیه بر دستاوردهای تاریخی شبکه بهداشت، دیگر توان شکستن بن‌بست ده‌ساله این شاخص را ندارد؛ به‌ویژه آن‌که تلفات ناشی از ریسک‌های شناخته‌شده پزشکی و مداخلات غیرایمن، هشداری نسبت به ضرورت به‌روزرسانی راهبردهاست. برای برداشتن گام بعدی و هم‌ترازی با الگوهای پیشرو منطقه و جهان، سیاست‌گذاران نظام سلامت مجبور هستند که رویکردها را تغییر بدهند و در رویای موفقیت‌های گذشته سیر نکنند.
قدر مسلم دستیابی زودهنگام به افق ۲۰۳۰ سازمان جهانی بهداشت و مهار چشمگیر مرگ‌ومیر مادران باردار نسبت به دهه‌های گذشته، مایه افتخار نظام سلامت است؛ اما افتخار به آمارها و مقایسه‌های بین‌المللی نباید مانع دیدن شکاف‌ها شود. ادامه این مسیر موفق، نیازمند رفع نابرابری‌های جغرافیایی، بازتعریف نظام مراقبت شهری و تمرکز بر نقاط بحرانی است، نه قانع شدن به وضعیت موجود.
در واقع می‌توان گفت که سرانجام این مسیر وابسته به دو اقدام فوری است: اول، تقویت زنجیره خدمات تخصصی در نقاط دورافتاده تا فاصله استانداردهای درمانی میان مراکز استانی و مناطق کم برخوردار به حداقل برسد و دوم، بازسازی اعتماد و بازتعریف کانال ارتباطی با شهرنشینان تا بسته‌های پیشگیری و توانمندسازی از حاشیه به متن زندگی خانواده‌ها بیاید. تنها با برقراری چنین توازنی است که می‌توان ایمنی کامل بارداری را در تمام گستره جغرافیایی کشور تضمین کرد و به افق‌های مطلوب‌تری رسید.