به گزارش افق امروز
به نقل از گروه جامعه ایرنا– مسئله جوانی جمعیت و پیشگیری از سقوط در سیاهچاله سالمندی، امروزه از یک دغدغه صرفاً اجتماعی فراتر رفته و به یکی از کلیدیترین محورهای امنیت ملی و توسعه پایدار ایران در دهههای پیش رو تبدیل شده است، نگاهی به آمارهای حیاتی کشور نشان میدهد که توازن میان نرخ موالید و مرگ و میر در حال نزدیک شدن به نقطهای بحرانی است که در صورت عدم مداخله هوشمندانه و همهجانبه، میتواند ساختار اقتصادی، امنیتی و نظامهای حمایتی جامعه را با چالشی بیبازگشت مواجه کند.
با وجود تصویب قانون جوانی جمعیت و تأکیدات مکرر در اسناد بالادستی، همچنان شکاف معناداری میان آرمانهای ذهنی خانوادههای ایرانی برای فرزندآوری و واقعیتهای عینی موجود در متن جامعه مشاهده میشود که این امر ضرورت بازخوانی دقیق دادههای آماری و تحلیل موانع ساختاری توسط متولیان را بیش از پیش نمایان میکند.
در این خصوص رضا سعیدی رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی در گفت و گو با ایرنا با استناد به دادههای تازه ثبت احوال و مرکز آمار، از نابرابریهای فاحش منطقهای در نرخ زاد و ولد، وضعیت نگرانکننده سزارین در میان جمعیت ایرانی و همچنین چالشهای جدی نظام سلامت در مواجهه با سونامی سالمندی در ۲ دهه آینده اشاره کرد.
وی درباره وضعیت جمعیت و فرزندآوری در کشور، به نتایج یک پیمایش ملی اشاره و اظهار کرد: پیمایشی در کشور داریم که در رابطه با تمایل به فرزندآوری بحث کرده است؛ شاید تصور شود برخی مناطق تمایلی به بچهدار شدن ندارند، اما نتایج این پیمایش نشان داد که به طور میانگین هر ایرانی تمایل دارد حداقل ۲.۶ فرزند داشته باشد.
وی افزود: یعنی تمایل جامعه بالاتر از حد جایگزینی است، اما در عمل آنچه اتفاق میافتد این است که میانگین باروری به ۱.۵ فرزند میرسد، این یعنی شرایط به خانواده اجازه نمیدهد به آن ایده ذهنی خود برسد و یک فرزند این وسط از دست میرود؛ یعنی هر کسی که ازدواج میکند حداقل ۲ فرزند میخواهد اما شرایط باعث میشود یا هیچ فرزندی به دنیا نیاورد یا به یک فرزند بسنده کند.
کاهش ۱۰ درصدی ولادتها و بحران نرخ جایگزینی
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی با اشاره به آمارهای ثبت احوال افزود: در سال ۱۴۰۳ تعداد تولدهای زنده ثبت شده حدود ۹۷۹ هزار مورد بود، اما در سال ۱۴۰۴ این رقم به ۸۹۲ هزار تولد رسید، این یعنی حدود ۹۰ هزار ولادت معادل ۱۰ درصد کاهش را تجربه کردیم.
سعیدی ادامه داد: اگرچه جمعیت کل کشور به دلیل پیشی گرفتن ولادت بر مرگ و میر حدود ۴۵۰ هزار نفر اضافه شده، اما نرخ باروری کل (TFR) از ۱.۴۵ به ۱.۳۵ رسیده است.
رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت تأکید کرد: حد جایگزینی برای ثابت ماندن جمعیت ۹۰ میلیونی ما ۲.۱ است؛ به عبارت دیگر، ۱۰ خانم ایرانی باید ۲۱ بچه به دنیا بیاورند تا وضعیت فعلی ثابت بماند؛ اگر این نرخ بالاتر برود جمعیت افزایش مییابد و اگر پایین بیاید، جمعیت سال به سال کاهش خواهد یافت، آن یکدهم اضافه در عدد ۲.۱ هم برای این است که حوادث احتمالی پیشبینی نشده جبران شود و جمعیت ثابت بماند.
تضاد میان افزایش امید به زندگی و کاهش موالید
سعیدی با مقایسه شرایط فعلی با دهههای گذشته خاطرنشان کرد: در سال ۱۳۵۵ یعنی دو سال قبل از انقلاب، به ازای هر خانم ۷ فرزند در کشور داشتیم، اما اکنون این عدد ۱.۳۵ است؛ از سوی دیگر، ۵۰ سال پیش امید به زندگی ۵۰ سال بود و اکنون به ۷۷ سال رسیده است.
وی با بیان اینکه ولادت ها کمتر شده اما طول عمر بیشتر؛ اظهار کرد: این وضعیت جامعه را به شدت به سمت سالمندی میبرد، هماکنون سالمندان بالای ۶۰ سال حدود ۱۰ درصد جمعیت هستند اما پیشبینی میشود دو دهه آینده به ۲۵ تا ۳۰ درصد برسند؛ یعنی از هر سه نفر، یک نفر بالای ۶۰ سال خواهد بود.
خطر خروج از پنجره طلایی جمعیت
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی در ادامه به مفهوم «پنجره جمعیتی» پرداخت و گفت: جمعیت بین ۱۵ تا ۶۵ سال «جمعیت مولد» و افراد زیر ۱۵ سال و بالای ۶۵ سال «جمعیت وابسته» محسوب میشوند. ایران اکنون در پنجره طلایی قرار دارد و بیش از ۶۰ تا ۷۰ درصد جمعیتش مولد هستند، کار میکنند و مالیات و بیمه میدهند.
وی ادامه داد: اما اگر ولادتهای جدید این پنجره را پر نکنند، این جمعیتِ انبوهِ فعلی به زودی وارد سن بالای ۶۵ سال و جمعیت وابسته میشوند، آن زمان هزینههای حقوق بازنشستگی و هزینههای درمانی سنگین میشود، هماکنون که سالمندان ۱۰ درصد جامعه هستند، ۴۰ درصد تختهای بیمارستانی را اشغال کردهاند؛ حساب کنید وقتی این آمار به ۳۰ درصد برسد، تختهای موجود حتی پاسخگوی نیاز اولیه هم نخواهد بود.
شکاف ۴ برابری زاد و ولد میان سیستان و بلوچستان با گیلان و تهران
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی درباره وضعیت استان های مختلف، افزود: هنوز ۳۲ شهرستان در کشور داریم، از جمله یک شهرستان در سیستان و بلوچستان، یک شهرستان در خراسان جنوبی، ۶ شهرستان در خوزستان، یک شهرستان در خراسان رضوی (خاف) و ۳ شهرستان در استان کرمان که نرخ باروری (TFR) بالای ۲.۵ دارند.
وی ادامه داد: طبق آمار سال ۱۴۰۴، نرخ خام تولد به ازای هر هزار نفر در سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خوزستان بیشترین میزان است و در گیلان، البرز، مازندران و تهران کمترین است، در سیستان و بلوچستان به ازای هر هزار نفر ۲۳ بچه در سال به دنیا میآید، اما در گیلان، البرز، مازندران و تهران این عدد تنها ۶ تا ۷ بچه است؛ یعنی میزان زاد و ولد در سیستان حدود ۴ برابر گیلان است.
سعیدی تاکید کرد: در حال حاضر رشد جمعیت در برخی استانها مثل گیلان در حال منفی شدن است؛ یعنی به ازای هر مرگ، حتی یک ولادت هم نداریم.
آمار ازدواج و طلاق در استانها
سعیدی درباره وضعیت ازدواج و طلاق نیز گفت: در سال ۱۴۰۳ کمترین آمار ازدواج متعلق به استانهای سمنان، ایلام، کهگیلویه و بویراحمد و خراسان جنوبی بود و بیشترین آمار ازدواج هم در تهران، خراسان رضوی، خوزستان و فارس ثبت شد؛ البته روند طلاق هم در استانهای تهران، خراسان رضوی، خوزستان، فارس و اصفهان بیش از جاهای دیگر بوده است.
توسعه مراکز ناباروری و پوشش بیمهای ۹۰ درصدی
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی با اشاره به اقدامات درمانی وزارت بهداشت برای ناباروری گفت: حدود ۳.۵ زوج نابارور در کشور داریم که از سال ۱۴۰۰ تعداد زیادی مرکز در بخشهای دولتی، خصوصی و عمومی (مثل جهاد دانشگاهی) برای درمان ناباروری فعال شدهاند و در پایان سال ۱۴۰۳، تعداد ۷۶ مرکز سطح ۲ دولتی و ۴۹ مرکز سطح ۳ در بخش دولتی فعال بودند.
وی با بیان اینکه همچنین ۶۹ مرکز سطح ۳ در بخش خصوصی و ۱۰ مرکز در جهاد دانشگاهی خدمات پیشرفته ارائه میدهند، خاطر نشان کرد: خدمات ناباروری اکنون تحت پوشش بیمه است؛ در مراکز دولتی ۹۰ درصد و در مراکز خصوصی ۷۰ درصد هزینههای مصوب توسط بیمه پرداخت میشود، هرچند باید توجه داشت که نرخ موفقیت درمانهایی مثل آیویاف حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد است.
بحران سزارین؛ سه برابر استانداردهای جهانی
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی با انتقاد از آمار بالای سزارین گفت: در سال ۱۳۸۰ آمار سزارین در ایران ۳۵ درصد بود، اما اکنون در سال ۱۴۰۴ به ۵۸ درصد رسیده است.
سعیدی گفت: اگر جمعیت اتباع خارجی را که عمدتاً زایمان طبیعی دارند کنار بگذاریم، نرخ سزارین در جمعیت ایرانی به ۶۰ درصد میرسد، در حالی که استاندارد جهانی برای موارد پرخطر تنها ۱۵ تا ۲۰ درصد است، ما سه برابر جلوتر هستیم.
وی علل این پدیده را ترس از درد، نبود زیرساخت زایمان بیدرد، مسائل فرهنگی و پزشکمحور بودن فرایند زایمان دانست و تأکید کرد: کشورهای موفق در این زمینه «مامامحور» عمل میکنند؛ در ایران مادران از ابتدا تا انتها با پزشک متخصص هستند که منجر به سزارین میشود، اما در کشورهای پیشرو، ماماها بارداری را مدیریت میکنند و متخصص تنها در موارد بحرانی ورود میکند.
امید به اصلاح روندها با اجرای طرح پزشک خانواده
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی با اشاره به نقش پزشک خانواده در بحث درمان گفت: در این طرح، یک پزشک و یک ماما یا پرستار مسئولیت سلامت حدود ۱۵۰۰ خانوار را بر عهده دارند و تمرکزشان بر آموزش و پیشگیری است؛ در حال حاضر این طرح کمتر از ۲۰ درصد جمعیت را پوشش داده و در بیش از ۶۰ شهرستان در دستور کار شروع است؛ استقرار این نظام زمان میبرد اما کلید اصلی اصلاح رفتارهای سلامت و مراقبتهای مادری در کشور خواهد بود.