به گزارش افق امروز
به نقل از خبرگزاری تسنیم چرخ صنعت چاپ در ایران هیچ‌گاه از حرکت نایستاده است، اما سال‌هاست که این صنعت ریشه‌دار در دست‌اندازهای سنگین ارزی، فرسودگی ماشین‌آلات و سایه سنگین مواد اولیه وارداتی می‌چرخد. با این حال، نگاهی به درون کارگاه‌ها و چاپخانه‌های بزرگ کشور روایتی دیگر دارد؛ روایتی از جنس مقاومت، نوآوری و تلاش برای عبور از بن‌بست‌هایی که پیش پای فعالان این حوزه وجود دارد.
امروز صنعت چاپ در کشور صرفاً یک ابزار خدماتی برای نشر کتاب یا اوراق اداری نیست؛ بلکه به بازوی محرک اقتصاد تولیدی و دیپلماسی فرهنگی بدل شده است. با این حال، این صنعت همچنان درگیر موانعی است که اجازه نمی‌دهند علی‌رغم رشد قابل‌توجهی که داشته، به شکوفایی کامل برسد.
بزرگ‌ترین پاشنه آشیل صنعت چاپ در ایران، وابستگی عمیق آن به خارج از مرزهاست. وقتی صحبت از چاپخانه‌های صنعتی می‌شود، بحث فرسودگی ناوگان و ماشین‌آلات پیش می‌آید که به شدت این صنعت را در تنگنا قرار داده است.
از سوی دیگر، وابستگی به واردات کاغذ و مواد مصرفی (مانند مرکب و زینک) نیز مانعی جدی برای این صنعت بوده است. در چنین شرایطی، بسیاری از چاپخانه‌داران به جای نوسازی زیرساخت‌ها، تمام توان خود را صرف بقا می‌کنند.
با وجود تمام این دست‌اندازها، یک سوی دیگر ماجرا فرصت‌های بزرگی است که بازارهای صادراتی همسایه پیش روی ما قرار داده و تحولات صنعت چاپ ایران در سال‌های اخیر موجب شده بخشی از ظرفیت این بازار صادراتی را از آن خود کنیم.
ایران به لطف برخورداری از نیروی انسانی متخصص و هزینه‌های انرژی مقرون‌به‌صرفه، پتانسیل تبدیل شدن به «هاب چاپ و بسته‌بندی منطقه» را دارد. در حوزه چاپ بسته‌بندی مواد غذایی، دارویی و صنعتی، چاپخانه‌های ایرانی توانسته‌اند مسیری قابل‌توجه را طی کنند که دست کمی از نمونه‌های اروپایی ندارد. با این حال، به دلیل نبود کنسرسیوم‌های صادراتی قوی و ضعف در بازاریابی بین‌المللی، سهم ما از این بازار پرسود هنوز به صورت کامل محقق نشده است.
اگر در دهه‌های گذشته این صنعت به‌عنوان یک بخش مولد در ایران شناخته نمی‌شد و واردات بی‌رویه محصولات چاپی و خروج ارز ناشی از آن اجازه نمی‌داد که این صنعت نفس بکشد، شرکت‌های داخلی عمده سفارشات خود را به کشورهایی از جمله ترکیه می‌دادند و شرکت‌های ترک که بازار خوبی در ایران داشتند، اقدام به تأسیس شعبه در کشور می‌کردند. در دهه جاری، واردات محصولات چاپی در کشور به‌شدت کاهش یافته و از واردات ۱ میلیارد دلاری به کمتر از ۵۰ میلیون دلار رسیده است؛ حالا این شرکت‌های ایرانی هستند که نه‌تنها عمده محصولات موردنیاز را در داخل تولید می‌کنند، بلکه چرخ صادرات را نیز اگرچه کُند، به گردش انداخته‌اند.
آمارهای صادرات و واردات محصولات چاپی در سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که خوشبختانه در سال گذشته با کاهش واردات روبه‌رو بوده‌ایم و مجموع کاهش واردات و افزایش صادرات سال ۱۴۰۴ با در نظر گرفتن نرخ ارز ثابت و در مقایسه با سال پیش از آن (۱۴۰۳)، برابر با ۴.۶ همت صرفه‌جویی ارزی است. در بخش صادرات محصولات چاپی در سال ۱۴۰۴ نیز با وزن ۳۸,۰۰۰ تن نسبت به ۲۳,۰۰۰ تن در سال ۱۴۰۳، شاهد افزایشی بالغ بر ۶۵ درصد هستیم که این افزایش با تنوع محصولات و تنوع کشورهای مقصد همراه بوده است.
صادرات و واردات چاپ در نیمه نخست ۱۴۰۵ به روایت آمار
اما وضعیت در ۶ ماهه نخست سال ۱۴۰۵ که صنعت چاپ نیز مانند سایر صنایع در سایه جنگ رمضان و تبعات ناشی از آن قرار داشته، چگونه بوده است؟
افزایش ۹۰ درصدی صادرات
عباس زارع مدیرکل دفتر چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در این زمینه به تسنیم می‌گوید: باید از فعالان صنعت چاپ که در شرایط سخت پای کار ایستادند و زنجیره تولید را حفظ کردند و اجازه ندادند در فعالیت سایر صنایع دارویی و غذایی که به این صنعت وابستگی دارند خللی وارد شود، تقدیر کرد.
به گفته زارع، آمارهای صادرات و واردات صنعت چاپ در گمرک نشان می‌دهد در ۶ ماهه نخست امسال، در مجموع ۳۸,۰۰۰ تن صادرات به ارزش ۷.۸ همت در صنعت چاپ به ثبت رسیده است. این آمار در مقایسه با سال گذشته ۱۸,۰۰۰ تن افزایش را نشان می‌دهد؛ سال گذشته در ۶ ماهه نخست، شاهد صادرات ۲۰,۰۰۰ تن به ارزش ۶.۵ همت بودیم. مقایسه این دو رقم حکایت از افزایش ۹۰ درصدی در بخش صادرات دارد.
کاهش ۶۰ درصدی واردات
زارع ادامه می‌دهد: آمارهای وارداتی نیز نشان می‌دهد که در ۶ ماهه نخست سال ۱۴۰۵، ۳,۲۰۰ تن واردات محصولات چاپی به کشور به ارزش ۳.۹ همت انجام شده است. این در حالی است که سال گذشته ۸,۳۰۰ تن به ارزش ۲.۹ همت واردات داشته‌ایم؛ به عبارت دیگر، با کاهش ۶۰ درصدی در مقایسه با بازه زمانی مشابه سال گذشته مواجه بوده‌ایم.
صادرات محصولات چاپی ایران به کشورهای افغانستان، ترکمنستان و تاجیکستان انجام شده و واردات محصولات نیز از چین، ترکیه، اتریش و عراق بوده است.
محصولات صادراتی شامل لیبل، پوشش بسته‌بندی (لفاف)، برچسب بسته‌بندی و پاکت مقوایی چندلایه بوده است.
محصولات وارداتی نیز شامل قوطی فلزی، پاکت مقوایی چندلایه و کاغذ فیلتر سیگار بوده است.
در بخش ماشین‌آلات نیز به گفته زارع، ۵۹ مورد ثبت سفارش انجام شده که تنها ۶ مورد ماشین‌آلات به ترخیص رسیده است؛ بررسی‌ها نشان می‌دهد که وزارت صمت برای ورود ماشین‌آلات چاپ به کشور تخصیص ارز نداشته است.
تلاش فعالان صنعت چاپ در سال‌های اخیر این بوده است که حجم واردات محصولات چاپی به کشور کاهش پیدا کند. در این میان، ایران که در دهه‌های گذشته بازاری مطمئن برای شرکت‌های تولیدی محصولات چاپی ترکیه بود، حالا خود به یکی از صادرکنندگان به کشورهای همسایه مبدل شده است تا جایی که گفته می‌شود صادرات سالیانه صنعت چاپ ۴۰۰ میلیون دلار برآورد می‌شود. به‌نظر می‌رسد سرمایه‌گذاری و سیاست‌گذاری در زمینه توسعه بیشتر چاپ بسته‌بندی می‌تواند هم از حجم واردات فعلی بکاهد و هم بر حجم صادرات اضافه کند.
صنعت چاپ در ایران به‌عنوان بخشی از زنجیره تأمین بسیاری از محصولات تولیدی و فرهنگی، امکان بالقوه‌ای برای رشد و توسعه در حوزه صادرات دارد. با توجه به افزایش نیازهای منطقه‌ای و تقاضاهای بین‌المللی، بررسی وضعیت و فرصت‌های صادراتی این صنعت اهمیت ویژه‌ای دارد.
امکانات تولیدی گسترده‌ای در صنعت چاپ ایران وجود دارد، اما بیشتر آن‌ها به‌روزرسانی نشده و نیازمند سرمایه‌گذاری در تکنولوژی‌های مدرن است. بیشتر صادرات صنعت چاپ ایران به کشورهای همسایه مانند عراق، افغانستان و کشورهای آسیای میانه متمرکز است؛ این بازارها به‌دلیل روابط فرهنگی و جغرافیایی نزدیک، پذیرای محصولات چاپی ایران هستند. محصولاتی که عمدتاً صادر می‌شوند شامل کتب، مجلات، مواد بسته‌بندی و محصولات چاپی تبلیغاتی هستند.
رقابت‌پذیری محصولات چاپی در ایران
با وجود برخی موفقیت‌ها، رقابت‌پذیری محصولات چاپی ایران در بازارهای جهانی به‌دلیل استفاده از ماشین‌آلات قدیمی و هزینه‌های بالای تولید، پایین‌تر از استانداردهای جهانی است. تغییرات مداوم نرخ ارز و مسائل اقتصادی داخلی نیز در یک دهه گذشته در کاهش این استانداردها تأثیر داشته و پایداری صادرات را کاهش داده است. همچنین ضعف در زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک نیز بر هزینه و زمان تحویل محصولات اثر گذاشته است.
از سوی دیگر، با رشد اقتصادی کشورهای همسایه و توسعه بازارهای نوظهور، تقاضا برای محصولات چاپی باکیفیت و مقرون‌به‌صرفه افزایش یافته است؛ بنابراین محصولات چاپ بسته‌بندی، به‌ویژه در بخش غذایی و دارویی، چشم‌انداز صادراتی وسیعی را پیش‌پای صنعت چاپ ایران قرار داده است.
در این راستا، صنعت چاپ ایران با اتخاذ استراتژی‌های مناسب و سرمایه‌گذاری در زمینه‌های کلیدی می‌تواند سهمی قابل‌توجه از بازارهای بین‌المللی را به خود اختصاص دهد. برای موفقیت در این مسیر، نوسازی فناوری، بهبود زیرساخت‌های صادراتی و توسعه روابط تجاری با کشورهای هدف ضروری است؛ با این اقدامات، ایران می‌تواند جایگاه خود را به‌عنوان یک تولیدکننده معتبر در بازارهای جهانی تثبیت کند.