مهم‌ترین تفاوت باغ‌های ایرانی با باغ‌های آسیایی | درباره باغ‌های ایرانی که اغلب درون‌گرا هستند

به گزارش افق امروز، به نقل از همشهری ‌آنلاین باغ ایرانی بیش از آنکه فضای سبز باشد، بازتابی از جهان‌بینی است؛ پیوندی تنگاتنگ میان طبیعت و فرهنگ ایرانی. ۹ تیر سالروز ثبت جهانی باغ‌های ایرانی است. باغ‌هایی که صرفا میراث گذشتگان نیستند؛ راهکاری برای امروز هستند که بار دیگر ببینیم نیاکان ما چگونه در دل این سرزمین‌ خشک، بهشت را در معماری و زندگی روزمره خود ساختند و اسمش را گذاشتند باغ ایرانی.
سال ۱۳۹۰ در در سی و پنجمین کمیته میراث جهانی یونسکو باغ‌های پاسارگاد مرودشت، فین کاشان، شاهزاده ماهان، ارم شیراز، دولت آباد یزد، چهلستون اصفهان، اکبریه‌ بیرجند، عباس‌آباد بهشهر و پهلوان‌پور مهریز یزد به ثبت رسید. باغ ایرانی ساختار و طراحی منحصر به فردی شامل مسیر جوی آب، دیوارهای بلند محصور و عمارت تابستانی با سبک معماری هر اقلیم دارد.
مدیر پایگاه میراث جهانی باغ و قنات ایرانی، باغ ایرانی را بیش از همه این موارد یک مفهوم می‌داند و به همشهری می‌گوید: «باغ ایرانی به دلیل مولفه‌هایش یک مفهوم ایرانی است که به صورت پرونده زنجیره‌ای در فهرست آثار میراث جهانی به ثبت رسید. مهمترین عنصر این مجموعه جهانی جریان آب و بعد از آن فضای سبز و پوشش و در مرحله آخر معماری است.»

باغ‌های درون‌گرای

ساشا ریاحی مقدم تاکید می‌کند که نظام و ساختار باغ ایرانی جهان‌بینی ایرانیان را نشان می‌دهد؛ جهان‌بینی که بر مبنای درون‌گرایی است. او درون‌گرایی در فرهنگ معماری ایرانی را بیشتر توضیح می‌دهد که ردپای آن به خوبی در باغ ایرانی نیز هویداست و می‌گوید: «بحث درون‌گرایی مهم‌ترین وجه تمایز باغ ایرانی و باغ اروپایی است. از بیرون باغ ایرانی نمی‌توان حس زد که درون باغ چه عمارتی است یا فضای سبز آن چه شکل و شمایلی دارد.»
درست مثل خانه‌های ایرانی که بعد از گذر از هشتی خانه معماری چشم‌نواز ایرانی رخ نشان می‌داد و از بیرون خانه چشم‌اندازی نداشت. نوع معماری، باغ‌های ایرانی را محلی برای تفکر، خلوت و همزیستی با طبیعت‌ ساخته است.

هندسه باغ ایرانی

باغ ایرانی علاوه بر درون‌گرا بودنش، تفاوت‌های دیگری هم با باغ‌های آسیایی و اروپایی دارد. ریاحی مقدم به هندسه حاکم بر باغ ایرانی اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: «در باغ‌های آسیایی، انسان خودش را در اختیار طبیعت قرار داده و به عناصر طبیعی احترام گذاشته‌ است. اما در باغ ایرانی ما تمام عناصر طبیعی را به خدمت انسان گرفته‌ایم. بدین معنی که عناصر را به نظم و هندسه درآوردیم.»
هندسه باغ ایرانی جلوه‌ای از در واقع بهشت وعده داده شده در ادیان مختلف است که به اشکال مختلف بازسازی شده و فرح بخشی، طراوت و زیبایی آن بر روی زمین اجرا شده‌است.
مدیر پایگاه میراث جهانی باغ و قنات ایرانی معتقد است نظام ساخت باغ ایرانی به سایر کشورها از افغانستان تا هند راه پیدا کرده‌ است. او می‌افزاید: «به نوعی می‌توانیم بگوییم که باغ‌های اروپایی در واقع نمونه برون‌گرای باغ‌های ایرانی هستند.»

مفاهیم چهارگانه در باغ ایرانی

ریاحی مقدم هندسه باغ ایرانی را قدری بیشتر توضیح می‌دهد و آن را بر مبنای چلیپا و عدد ۴ استوار می‌داند و می‌گوید: «در نیایشگاه‌های پیش از هخامنشی در دوره عیلام و در آتشکده‌ها نظام و هندسه مربع یا چهارگوش را می‌بینیم که تکرار شده‌ است. در ساختار باغ ایرانی و در الگوسازی فضای سبز هم همین الگو را می‌بینیم.» مفهوم الگوی چهارباغ در تقسیم هندسی باغ ایرانی به مفاهیم چهارگانه از جمله چهار عنصر تشکیل دهنده جهان (باد، خاک، آب، آتش)، چهار نهر بهشتی، چهار جهت اصلی جغرافیایی، چهار فصل، چهار شرایط طبیعی (سرد، مرطوب، گرم، خشک) و چهار عنصر اصلی (جماد، گیاه، حویان، انسان) نسبت داده می‌شود.

گذر از چالش خشکسالی

حیات باغ‌های ایرانی به آب وابسته است و این باغ‌ها در شرایط بحران کم‌آبی کشور نیز در امان نیستند. ریاحی مقدم با اشاره به اینکه منبع تغذیه هر یک از باغ‌ها متفاوت است، می‌گوید: «یک باغ از چشمه فصلی سیراب می‌شود، دیگری از چشمه دائمی و یکی هم از قنات. با توجه به تغییرات اقلیمی و فشارهای ناشی از خشکسالی‌های اخیر متاسفانه شاهد کم شدن سطح تراز آب چشمه‌ها هستیم. مثل چشمه‌هایی که باغ شاهزاده ماهان کرمان یا باغ عباس آباد بهشهر را سیراب می‌کنند. سطح آبدهی قنات‌ها نیز کم شده‌ است. همه این موارد از چالش‌های پیش‌روی باغ‌های ثبت جهانی یونسکو به شمار می‌آید که سعی کردیم با ایجاد مخازن ذخیره آب تا حدود خیلی زیادی این بحران مدیریت کنیم.»